مرور نظاممند را از پروتکل و جست‌وجوی قابل تکرار تا غربال، Risk of bias، سنتز و گزارش PRISMA 2020 اجرا کنید.
مرور نظاممند با سؤال ازپیش‌تعریف‌شده، جست‌وجوی قابل تکرار، معیار ورود/خروج و ارزیابی شفاف شواهد انجام می‌شود. PRISMA 2020 راهنمای گزارش‌دهی کامل Review است؛ به‌تنهایی پروتکل روش‌شناسی، ابزار سنجش کیفیت یا تضمین بی‌سوگیری نیست.
مرور نظاممند چیست و با مرور روایی چه فرقی دارد؟
| ویژگی | نظاممند | روایی معمولی |
|---|---|---|
| سؤال | صریح و محدود | می‌تواند گسترده باشد |
| پروتکل | پیش از نتایج ثبت می‌شود | لزوماً ندارد |
| جست‌وجو | چند منبع، رشته کامل و تاریخ | انتخابی‌تر |
| غربال | معیار ازپیش‌تعریف‌شده | قضاوت نویسنده با گزارش کمتر |
| ارزیابی Bias | ابزار متناسب طراحی مطالعه | ممکن است غیررسمی باشد |
| گزارش حذف | دلیل و Flow | معمولاً ندارد |
نوع Review را با سؤال انتخاب کنید. Scoping review، Rapid review و Systematic review اهداف و Reporting extensionهای متفاوت دارند.
۱. سؤال و پروتکل
برای مداخله، PICO یک قالب رایج است:
Population: چه جمعیتی؟
Intervention: چه مداخله‌ای؟
Comparator: در برابر چه؟
Outcome: چه پیامدی و در چه زمان؟
پروتکل باید هدف، Eligibility، منابع اطلاعات، Search، غربال، Extraction، Risk of bias و Synthesis را قبل از دیدن نتیجه کامل ثبت کند. در حوزه سلامت، PROSPERO در صورت واجد شرایط بودن؛ در حوزه‌های دیگر OSF یا Repository سازمان می‌تواند Timestamp و Version بدهد. تغییر پروتکل مجاز است، اما باید دلیل و زمانش گزارش شود.
۲. Eligibility قابل اجرا
معیار مبهم «مقالات مرتبط و معتبر» قابل تکرار نیست. نمونه:
| بعد | ورود | خروج |
|---|---|---|
| جمعیت | بزرگسالان ۱۸+ با تشخیص مشخص | نمونه ترکیبی بدون داده جدا |
| طراحی | RCT | Editorial، Protocol بدون نتیجه |
| پیامد | مقیاس تعریف‌شده در ۱۲ هفته | فقط رضایت غیرمعتبر |
| زبان/زمان | فارسی و انگلیسی، ۲۰۱۵–۲۰۲۶ | خارج از بازه با دلیل |
محدودیت زبان و تاریخ می‌تواند Bias بسازد؛ فقط چون کار را آسان می‌کند اضافه نکنید و اثرش را در محدودیت‌ها بگویید.
۳. Search قابل بازتولید
برای هر Database این اطلاعات را ذخیره کنید:
Database/Platform:
Coverage:
Search date:
Full query exactly as run:
Fields:
Filters/limits:
Results exported:
File name/checksum:
واژه کنترل‌شده و Free text، Synonym، شکل املایی و Operatorها را ترکیب کنید. Query یک Database را بدون ترجمه Syntax در دیگری Paste نکنید. منابع تکمیلی مانند Citation chasing و Registry را جدا گزارش کنید.
۴. Deduplication و غربال
Exportها را در Reference manager وارد و Duplicate را با DOI، PMID، Title و بررسی دستی حذف کنید. Zotero و EndNote کمک می‌کنند، اما Conference abstract و مقاله کامل را اشتباه Duplicate فرض نکنید.
فرایند پیشنهادی:
- Pilot روی ۳۰ تا ۵۰ Record برای هم‌فهمی معیار؛
- غربال Title/Abstract توسط دو Reviewer یا روش مصوب؛
- دریافت Full text؛
- غربال Full text و ثبت یک دلیل اصلی حذف؛
- حل اختلاف توسط گفت‌وگو یا Reviewer سوم؛
- فهرست مطالعات Included و Excluded full text.
۵. Flow diagram با اعداد سازگار
مثال فرضی:
Database records: 1,240
Other methods: 35
Duplicates removed: 275
Screened: 1,000
Title/abstract excluded: 820
Full text sought: 180
Not retrieved: 6
Full text assessed: 174
Full text excluded with reasons: 142
Studies included: 32
Reports of included studies: 36
Study و Report را یکی نگیرید؛ یک Study می‌تواند چند مقاله داشته باشد. جمع‌ها را با Export و Log تطبیق دهید.
۶. Extraction و Risk of bias
فرم Extraction را Pilot کنید:
- شناسه Study/Report؛
- طراحی، Setting و Sample؛
- Intervention/Exposure و Comparator؛
- Outcome definition، Time point و Effect estimate؛
- Funding و Conflict؛
- داده گمشده و Note Reviewer.
کیفیت مجله یا Citation count جای Risk-of-bias assessment مطالعه نیست. ابزار را براساس طراحی انتخاب کنید؛ مثلاً RoB 2 برای RCT و ابزار مناسب دیگر برای مطالعه غیرتصادفی. «امتیاز کیفیت» دلخواه نسازید.
۷. Synthesis و ناهمگنی
پیش از Meta-analysis ببینید Population، Intervention، Outcome و Design واقعاً قابل ترکیب‌اند. اگر Pool منطقی نیست، Synthesis روایی ساختاریافته انجام دهید و جهت/اندازه اثر و قطعیت را گزارش کنید. Meta-analysis خودکار نشانه Review بهتر نیست.
یادداشت ادعا، صفحه و تصمیم Reviewer را در یادداشت‌های نوتوا یا Repository کنترل‌شده نگه دارید؛ داده استخراج نهایی باید Export و Version پایدار داشته باشد.
PRISMA 2020 چه چیزهایی می‌خواهد؟
Checklist اصلی ۲۷ Item دارد و Title، Abstract، Introduction، Methods، Results، Discussion و Other information را پوشش می‌دهد. همچنین Abstract checklist و Flow template دارد. PRISMA-P برای Protocol و Extensionهای رسمی برای نوع Review/موضوع خاص را جدا بررسی کنید.
Referenceهای گزارش را با قواعد APA یا Style مجله مقصد بسازید؛ Style درست ضعف روش را جبران نمی‌کند.
خطاهای رایج
- گفتن «طبق PRISMA انجام شد» بدون پروتکل روش؛
- یک Database و Query گزارش‌نشده؛
- تغییر Eligibility پس از دیدن نتایج بدون اعلام؛
- غربال یک‌نفره بدون کنترل و گزارش؛
- حذف Full text بدون دلیل؛
- استفاده از Journal impact factor به‌جای Bias؛
- Meta-analysis مطالعات ناسازگار؛
- اعداد Flow نامتوازن.
چک‌لیست پیش از گزارش
- سؤال، Protocol و Amendmentها قابل دسترسی‌اند.
- Eligibility عملیاتی و توجیه شده است.
- Query کامل هر Database و تاریخ موجود است.
- Dedup و غربال Log دارند.
- علت حذف Full text ثبت شده است.
- Study از Report تفکیک شده است.
- Extraction و Risk-of-bias ابزار مناسب دارند.
- Synthesis با ناهمگنی سازگار است.
- PRISMA checklist و Flow تکمیل و اعداد تطبیق داده شده‌اند.
پرسش های متداول
آیا PRISMA روش انجام مرور نظاممند است؟
PRISMA اساساً Reporting guideline است. طراحی و اجرای روش به Protocol، Handbook حوزه و ابزار مناسب ارزیابی Bias نیاز دارد.
یک Database برای Review کافی است؟
معمولاً پوشش کامل نمیدهد. منابع اطلاعات باید با سؤال و حوزه توجیه شوند و Query کامل و تاریخ هرکدام گزارش شود.
هر مرور نظاممند باید Meta-analysis داشته باشد؟
خیر؛ اگر مطالعهها از نظر جمعیت، مداخله، Outcome یا طراحی قابل ترکیب نیستند، سنتز ساختاریافته مناسبتر است.
جمع‌بندی
مرور نظاممند از پروتکل و Search قابل تکرار تا غربال، ارزیابی Bias و Synthesis یک زنجیره تصمیم قابل Audit است. PRISMA کمک می‌کند این زنجیره کامل گزارش شود، نه اینکه به‌جای روش پژوهش تصمیم بگیرد. هر Query، دلیل حذف و تغییر پروتکل را ثبت کنید تا خواننده بتواند مسیر شواهد را بازسازی کند.