منبع ساختگی AI را تشخیص دهید؛ DOI و Metadata را تطبیق دهید، متن مقاله را با ادعا بسنجید و Correction/Retraction را بررسی کنید.
منبع ساختگی هوش مصنوعی اغلب شبیه Citation واقعی است: عنوان معقول، نویسنده شناختهشده و حتی DOI با ظاهر درست. وجود Link یا پیداشدن چند واژه در Google، تأیید نیست. باید دو چیز جدا را ثابت کنید: اثر واقعاً وجود دارد و متن اثر ادعای شما را پشتیبانی میکند.
منابع ساختگی هوش مصنوعی را چطور تشخیص دهیم؟
برای هر Reference یک وضعیت انتخاب کنید:
| وضعیت | معنا |
|---|---|
| Verified—supports claim | هویت تطبیق دارد و متن ادعا را پشتیبانی میکند |
| Exists—does not support | اثر واقعی است، اما Citation برای ادعا نادرست است |
| Metadata conflict | DOI/عنوان/نویسنده/سال ناسازگار است |
| Unverified | اثر یا متن کامل قابل تأیید نیست |
| Corrected/Retracted | وضعیت پس از انتشار نیازمند تصمیم و گزارش است |
هیچوقت Unverified را با اطلاعات حدسی «کامل» نکنید.
مرحله ۱؛ Citation را به اجزا بشکنید
Claim:
Authors:
Title:
Year:
Journal/Publisher:
Volume/Issue/Pages or article number:
DOI/URL:
Quote or page claimed:
اگر پاسخ AI فقط «مطالعات نشان دادهاند» دارد، هنوز Reference ندارید. از مدل بخواهید منبع بدهد، اما خروجی را Candidate تلقی کنید.
مرحله ۲؛ DOI را Resolve و Metadata را تطبیق دهید
DOI را دقیقاً در https://doi.org/... باز کنید. سپس Metadata را در Crossref REST API یا Search بررسی کنید:
https://api.crossref.org/works/10.xxxx/xxxxx
موارد زیر باید همخوان باشند:
- Title؛
- Author و ترتیب؛
- Journal/Publisher؛
- Year؛
- Volume/Issue/Page یا article number؛
- نوع اثر.
Resolveشدن DOI فقط میگوید Identifier ثبت و به مقصدی وصل است. Crossref Metadata نیز میتواند ناقص یا اصلاحشده باشد؛ صفحه ناشر را مرجع دوم قرار دهید.
مرحله ۳؛ عنوان را مستقل جستوجو کنید
عنوان کامل را داخل Quote جستوجو کنید، سپس ترکیب نویسنده + چند واژه Title. در پایگاه موضوعی مناسب—PubMed، IEEE Xplore، Scopus یا کتابخانه—نیز بررسی کنید. نبود نتیجه در یک Search engine اثبات ساختگیبودن نیست؛ تفاوت Transliteration، Paywall یا Index coverage ممکن است علت باشد.
پرچم قرمز:
- DOI به مقالهای با عنوان کاملاً دیگر میرسد؛
- Journal در سال ادعایی آن Volume را ندارد؛
- Author در صفحه ناشر نیست؛
- عنوان فقط در صفحات بازنشر Citation AI دیده میشود؛
- صفحه و Issue ناسازگارند.

مرحله ۴؛ متن مقاله را با ادعا تطبیق دهید
بسیاری از خطاها «منبع واقعی، پشتیبانی غلط» هستند. Full text را باز کنید و کلیدواژه Claim، Outcome، جمعیت و عدد را پیدا کنید. سپس Context را بخوانید:
- نتیجه مربوط به همان Population است؟
- Association به Cause تبدیل نشده؟
- عدد برای همان Time point و گروه است؟
- Abstract با Table/Result سازگار است؟
- Citation ثانویه بهجای منبع اصلی استفاده نشده؟
- محدودیت یا جمله منفی حذف نشده؟
برای مقایسه پاسخ منبعمحور ابزارها، راهنمای NotebookLM و ChatGPT برای PDF روش آزمون Claim/citation را نشان میدهد.
مرحله ۵؛ نسخه و وضعیت پس از انتشار
صفحه ناشر، Crossmark، PubMed و منابع Retraction/Correction را بررسی کنید. Correction همیشه مقاله را بیاعتبار نمیکند؛ ببینید کدام داده/نتیجه تغییر کرده است. Retraction را بدون توضیح بهعنوان شاهد معتبر استفاده نکنید، مگر موضوع پژوهش خود Retraction باشد و وضعیت را صریح بنویسید.
همچنین Preprint و مقاله نهایی را دو Reference مستقل فرض نکنید. DOI، Title و محتوای نسخهها را تطبیق دهید.
مثال تشخیصی بدون ساختن Reference جعلی
فرض کنید AI چنین میگوید:
«مطالعه X نشان داد یادآورها بهرهوری را 42% افزایش میدهند.»
روش بررسی:
- Citation را از پاسخ جدا کنید؛
- DOI ادعایی را Resolve کنید؛
- اگر DOI مقاله دیگری بود:
Metadata conflict؛ - اگر مقاله وجود داشت،
42%و نام Outcome را در متن جستوجو کنید؛ - اگر عدد مربوط به Click rate بود نه Productivity:
Exists—does not support claim؛ - فقط اگر جمعیت، Outcome، Comparison و عدد تطبیق داشتند:
Verified—supports claim؛ - Page/Table و تاریخ بررسی را ثبت کنید.
این مثال عمداً Reference خیالی تولید نمیکند تا به چرخه Citation جعلی اضافه نشود.
جدول Audit منابع
| Ref ID | Claim | DOI resolves | Metadata match | Full text checked | Supports claim | Status | Evidence location |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| C01 | yes/no | yes/no | yes/no | yes/partial/no | Table/Page |
ادعا و شاهد را در یادداشتهای نوتوا یا Repository پژوهش ذخیره کنید. اطلاعات حساس یا PDF دارای محدودیت نشر را بیمجوز بازنشر نکنید.
آیا Citation generator یا Reference manager کافی است؟
خیر. Zotero و Crossref Metadata را سریع میکنند، اما نمیسنجند جمله شما از متن نتیجه میشود. قواعد APA شکل Citation را درست میکند، نه حقیقت ادعا را.
برای سنجش روش خود مقاله نیز چکلیست خواندن انتقادی را اجرا کنید. مقاله واقعی میتواند ضعیف یا نامرتبط باشد.
اگر Full text نداریم چه کنیم؟
- از Library، Repository نویسنده یا نسخه قانونی Open access استفاده کنید؛
- فقط ادعایی را بنویسید که Abstract واقعاً پشتیبانی میکند و Scope را محدود کنید؛
- وضعیت را
Unverified full textثبت کنید؛ - از نقلقول یا جزئیات Page که ندیدهاید استفاده نکنید؛
- منبع جایگزین قابل دسترس پیدا کنید.
خطاهای رایج
- اعتماد به ظاهر DOI؛
- تأیید فقط با Google Scholar snippet؛
- یکیگرفتن وجود مقاله با پشتیبانی ادعا؛
- Citation از Citation بدون دیدن منبع اصلی؛
- نادیدهگرفتن Correction/Retraction؛
- ساختن Page، Issue یا Author گمشده؛
- درخواست از همان مدل برای «تأیید» خروجی خودش بدون منبع مستقل.
چکلیست ۹۰ ثانیهای و بررسی کامل
غربال سریع: DOI resolve، Title/Author/Year match، صفحه ناشر، وضعیت انتشار.
بررسی کامل: Full text، Population، Outcome، عدد، Context، Page/Table، روش و Bias.
- اثر در دو مرجع Metadata/ناشر تطبیق دارد.
- Claim دقیق نوشته شده است.
- متن کامل یا محدودیت دسترسی ثبت شده است.
- منبع ادعا را واقعاً پشتیبانی میکند.
- Correction/Retraction بررسی شده است.
- Status و Evidence location ثبت شدهاند.
پرسش های متداول
اگر DOI باز شد، منبع معتبر است؟
فقط وجود Identifier را نشان میدهد. Title، Author، Year و ناشر را تطبیق و متن را برای پشتیبانی ادعا بررسی کنید.
اگر مقاله واقعی بود Citation AI درست است؟
نه؛ ممکن است مقاله واقعی باشد ولی عدد، جمعیت یا نتیجه ادعاشده را نداشته باشد. این وضعیت Exists—does not support است.
وقتی متن کامل در دسترس نیست چه کنیم؟
محدودیت را ثبت کنید، جزئیات ندیده را ننویسید و در صورت نیاز منبع قابل دسترس جایگزین بیابید؛ Metadata جای Full text نیست.
جمعبندی
تشخیص Citation ساختگی دو آزمون مستقل دارد: هویت اثر و ارتباط شاهد با ادعا. DOI را Resolve کنید، Metadata را با ناشر تطبیق دهید، متن کامل و Context را بخوانید و وضعیت پس از انتشار را ببینید. اگر چیزی تأیید نشد، «نامشخص» نتیجه معتبرتری از پرکردن حدسی فهرست منابع است.